Υπάρχει ένα βιβλίο για τη Ρώσικη Επανάσταση και το σοβιετικό καθεστώς που, αν ήμασταν σοβαροί αριστεροί, θα ’πρεπε να το είχαμε διαβάσει από παλιά. Όχι επειδή κλείνει τη συζήτηση, αλλά επειδή την πάει πολλά βήματα παρακάτω (πέρα από τις δοξολογίες ή τις σεμνές κριτικές της σοσιαλιστικής πατρίδας). Υπάρχει ένα κείμενο που λέει τα πράγματα με τ’ όνομά τους, και τ’ όνομα αυτό είναι, ούτε λίγο ούτε πολύ, ολοκληρωτισμός. Μια τέτοια πρόκληση θα ’πρεπε να ξυπνήσει μάλλον το ενδιαφέρον των αριστερών παρά τη μήνι, την  αισχύνη ή την αιδήμονα σιωπή τους – εξαρτημένα ανακλαστικά που πέτυχαν να κρατήσουν για καιρό στην αφάνεια τη Γένεση του ολοκληρωτισμού (Οικονομική υπανάπτυξη και κοινωνική επανάσταση)* και τον συγγραφέα της Κώστα Παπαϊωάννου (όπως έγινε άλλωστε και με τη συγγενική περίπτωση του Κορνήλιου Καστοριάδη). Το βιβλίο δεν αξιώνει να πει τη μία και μόνη αλήθεια για το αμφιλεγόμενο θέμα του. Εκθέτει όμως μια ολοκληρωμένη, πολυδιάστατη αφήγηση, με συγκροτημένη επιχειρηματολογία, αξιοθαύμαστη τεκμηρίωση και ασυμβίβαστο ριζοσπαστικό φρόνημα. Από το πλήθος των θεμάτων που θέτει προς συζήτηση, περιορίζομαι εδώ σε τρία κεντρικά:

1. Για την Επανάσταση. Η «πανουργία» ή «πονηρία της ιστορίας» ήταν ότι ο μαρξισμός έγινε ιδεολογική σημαία της αντικαπιταλιστικής εξέγερσης σε χώρες τυπικά προκαπιταλιστικές (όπως η Ρωσία ή η Κίνα), ολότελα έξω δηλαδή από τις προδιαγραφές του. Καμία επανάσταση άλλωστε δεν έγινε σύμφωνα με το μαρξιστικό σχήμα της κατάρρευσης του καπιταλισμού. Αντί λοιπόν ο Παπαϊωάννου να αναγάγει δογματικά το επαναστατικό φαινόμενο στις αντιφάσεις της οικονομίας ή την πάλη των τάξεων, εξετάζει απροκατάληπτα και άλλους κρίσιμους παράγοντες όπως ο εθνικισμός, η δημοκρατία και ο μοντέρνος μαζικός πόλεμος. Εκείνο που αναγνωρίζει απερίφραστα ως κινητήρια δύναμη είναι η συμμετοχή και αυτενέργεια των μαζών σε μια αληθινή προλεταριακή «δημοκρατική επανάσταση κατά του τσαρισμού»: εδώ «η ιδέα της δημοκρατίας, της πολιτικής απελευθέρωσης του ανθρώπου, έπαυε να είναι μια αφηρημένη ιδέα και […] βυθιζόταν μες στο ζωντανό απεργιακό κύμα, για να πάρει σάρκα και οστά, να “χαθεί” μες στη βία και να “ξαναγεννηθεί” μες στην ιστορική πραγματικότητα» (σ. 199). Κι αυτό γιατί η κινητοποίηση δεν αφορούσε μόνο μια δράκα επαγγελματιών επαναστατών, αλλά εκατομμύρια ανθρώπους –αγρότες στην τεράστια πλειονότητά τους, εργάτες στα κρίσιμα αστικά κέντρα– που προσχωρούσαν κατά κύματα στα σοβιέτ, τα οποία στην πρώτη αυτή φάση τους αποτελούσαν ένα είδος δημοκρατικού εργατικού κοινοβουλίου και επαναστατικής κυβέρνησης. Έτσι, «η “δικτατορία του προλεταριάτου”, τα εργατικά και στρατιωτικά σοβιέτ, μες στα οποία πλειοψηφούσαν οι μπολσεβίκοι, ήταν η μόνη κορυφή που δεν την είχε σκεπάσει η πλημμύρα της αγροτικής εξέγερσης» (σ. 232). Πολύ παραπάνω από ένα απλό πραξικόπημα (τέτοιο δεν έγινε παρά στην τελική «Οκτωβριανή» στιγμή του), αυτό το ασυνεχές όσο και μακρόσυρτο ξέσπασμα από το 1905 ώς το 1917 υπήρξε επομένως μια αυθεντική δημοκρατική διαρκής επανάσταση.